«Садақ» қолжазба журналы – жас ұлт зиялыларының үнжариясы

XX ғасырдың басы – қазақ халқының қоғамдық және мәдени өмірінде ерекше кезең болды. Бұл дәуірде қазақ қоғамында ағартушылық идеясы кең өріс алып, ұлттық сана-сезімнің оянуына жол ашылды. Елдің болашағын ойлаған, азаттық пен өркениетке ұмтылған жастар қауымы білім мен өнерді басты құрал деп білді. Осындай тарихи жағдайда дүниеге келген «Садақ» қолжазба журналы қазақтың жас зиялыларының ой-пікірін, арман-мақсатын бейнелеген алғашқы әдеби басылымдардың бірі болды.

«Садақ» қолжазба журналы 1915–1918 жылдары Орынбор қаласындағы мұғалімдер семинариясында оқитын қазақ жастарының бастамасымен шығарылды. Бұл кезеңде қазақ баспасөзі енді-енді қалыптаса бастаған еді. Алғашқы басылымдар – «Айқап» журналы мен «Қазақ» газеті ұлт мүддесін қорғап, елді бірлікке, оқу-білімге үндеген уақытта, «Садақ» сол идеяларды жастар ортасына жеткізуді мақсат етті. Журнал баспа түрінде емес, қолмен көшіріліп таратылғандықтан, ол «қолжазба журнал» деп аталды. Соған қарамастан, оның мазмұны терең, идеясы айқын болды.

Журналдың ұйымдастырушылары мен авторлары қатарында кейін қазақ әдебиеті мен журналистикасының ірі өкілдері болған Бейімбет Майлин, Спандияр Көбеев, Мұхамеджан Сералин, Елдес Омаров сынды тұлғалар бар еді. Олар жас та болса, ұлттың болашағына алаңдап, елдің оянуы мен мәдениетінің дамуына өз үлесін қосуды мақсат тұтты. «Садақтың» атауының өзі терең мағына береді. Қазақта садақ – ерлік пен айбынның, намыс пен күрестің нышаны. Сол сияқты журнал да халықтың рухын көтеруді, білім арқылы азаттыққа жетуді көздеді.

Журнал беттерінде әртүрлі жанрдағы материалдар жарияланды. Олардың қатарында өлеңдер, әңгімелер, мысалдар, мақалалар және ағартушылық бағыттағы ой-толғаулар болды. Мазмұны негізінен ұлттық тәрбие, білім, мәдениет, әйел теңдігі, ел бірлігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Мысалы, Бейімбет Майлиннің алғашқы шығармалары осы журналда жарық көріп, кейін ол қазақ әдебиетінің классигіне айналды. Жас авторлардың туындылары ұлтты рухани тұрғыдан жаңғыртуға, жастарды жігерлендіруге бағытталды.

«Садақ» журналының тағы бір ерекшелігі – оның тәлімдік және ағартушылық сипаты. Ол тек әдеби шығарма жинағы ғана емес, жастардың пікірталас алаңы, ой бөлісу ортасы болды. Журналда көтерілген мәселелер заман талабына сай, халықтың өмірімен тығыз байланысты еді. Мысалы, ауыл мектебінің жағдайы, қазақ қыздарының оқуы, ұлттық салт-дәстүр мен жаңа өркениет арасындағы байланыс сияқты тақырыптар жиі қозғалды. Бұл оның қоғамдағы өзекті мәселелерге бейжай қарамағанын көрсетеді.

Журналдың қолжазба түрінде шығуы – ол кездегі саяси шектеулер мен баспасөз еркіндігінің жоқтығынан туындаған құбылыс еді. Патша үкіметі ұлттық бағыттағы басылымдарға қатаң бақылау орнатқан болатын. Соған қарамастан, қазақ жастарының білімге, еркіндікке ұмтылысы тоқтаған жоқ. «Садақ» осы рухтың, осы жігердің символына айналды. Оның әр нөмірін жазып, тарату үлкен еңбек пен жауапкершілікті талап етті. Бұл – ұлтқа қызмет етудің жарқын үлгісі.

«Садақ» журналының идеялық ықпалы кейінгі жылдары шыққан көптеген ұлттық басылымдарға әсер етті. Ол «Айқап» пен «Қазақ» газеттерінің бағытын жалғастырып қана қоймай, жаңа буынның ойлау мәдениетін қалыптастырды. Журнал төңірегінде топтасқан жастар кейін қазақ әдебиеті мен журналистикасының негізін қалады. Солардың еңбегі арқасында ұлттық баспасөз ұлт тәуелсіздігі мен рухани жаңғырудың қуатты құралына айналды.

Қорытындылай келе, «Садақ» қолжазба журналы – қазақ халқының мәдени тарихындағы ерекше құбылыс. Ол жастардың шығармашылығын шыңдаған, ұлттық идеяны насихаттаған, ағартушылық пен бірлікті дәріптеген рухани мектеп болды. Қолжазба түрінде таралғанымен, оның мазмұны мен ықпалы терең әрі мәңгілік мәнге ие. «Садақ» – қазақ руханиятының, еркін ой мен білімге ұмтылудың айғағы. Ол бүгінгі ұрпаққа ұлттық рух пен білімнің құнын ұғындырған тарихи мұра ретінде бағаланады.

Жазира ТАСКЫНБАЕВА,
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Журналистика факультетінің 2 курс студенті,
Римма ЖАҚСЫЛЫҚБАЕВА,
жетекші.