Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өз сөздерінің бірінде тілдің қогмадағы рөлі мен маңызын терең сипаттап: «Қазақтың тілі – қазақтың жаны! Халқымыздың тарихы да, тағдыры да – тілінде. Мәдениеті мен әдебиеті де, ділі мен діні де – тілінде. В.Радлов айтқандай, қазақ тілі – ең таза әрі бай тілдің бірі. Тіл өткен тарихпен ғана емес, бүгін мен болашақты байланыстыратын құрал. Меніңше, тілдің тұғыры да, тағдыры да бесіктен, отбасынан басталады. Отбасында ана тілінде сөйлеп өскен бүлдіршіннің тілге деген ықыласы терең, құрметі биік болады. Біз мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру бағытындағы жұмыстарды үздіксіз жалғастыра береміз», – деп қадап айтқан болатын.
Еліміз тәуелсіздігіне қол жеткізгелі бері мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру бағытында ауқымды іс-шаралар атқарылғаны даусыз. Жүзден астам халықаралық және республикалық деңгейдегі ғылыми-практикалық конференциялар өтіп, зиялы қауым мен тіл жанашырлары бұл мәселені күн тәртібінен түсірмей келеді. Билік тарапынан мақсатты бағдарламалар қабылданып, бюджеттен қомақты қаражат бөлінді. Тіл үйрету орталықтары ашылып, ауқымды үгіт-насихат жұмыстары жүргізілді. Алайда, осыншама атқарылған істерге қарамастан, қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі шынайы қолданыс аясын кеңейту, оны қоғамдық қатынастардың негізгі құралына айналдыру мәселесі әлі де өзекті күйінде қалып отыр.
Бүгінгі таңда еліміздің ақпараттық және тұрмыстық кеңістігінде орыс тілі әлі де болса тиісті рөл атқарып келеді. Атап айтқанда, ірі қалаларда, іскерлік ортада және өндірістік корпорацияларда адамдар күнделікті жұмыста, бизнесте және бейресми қарым-қатынаста орыс тілінде сөйлесуді ыңғайлы көреді. Мұның басты себебі – статистикалық тұрғыдан тілді меңгергендер саны артқанымен, оны күнделікті өмірде қолданатын белсенді тілдік ортаның, яғни «коммуникациялық экожүйенің» жетіспеушілігі. Адам тілді білсе де, ортасы орыстілді болғандықтан, автоматты түрде көпшіліктің тіліне көшуге мәжбүр болады.
Бұған қоса, жаһандану дәуіріндегі ең үлкен кедергілердің бірі – заманауи ақпараттық технологиялар мен гаджеттердің, бағдарламалық жасақтамалардың 90 пайыздан астамы ағылшын немесе орыс тілдерінде шығуы. Жаңа ғылыми әдебиеттер, бизнес-технологиялар мен IT саласындағы терминдер қазақ тіліне тым кешігіп немесе лингвистикалық тұрғыдан сапасыз, тікелей калька түрінде аударылады. Бұл факторлар, әсіресе, прогрессивті жастар арасында қазақ тілінің бәсекелік қабілетін төмендетіп, оның өмірлік қажеттілігіне күмән тудырады. Біз тілді тек өткен күннің мұрасы ретінде ғана емес, бүгінгі ғылым мен болашақ технологияның тілі ретінде дамытуымыз қажет.
Қазақ тілінің мерейін асырып, оның тартымдылығын арттыру үшін заманауи медиа кеңістікті бағындыру – уақыт талабы. Күштеу немесе жалаң ұрандар арқылы ешкімді тілде сөйлету мүмкін емес. Еркін ақпараттық қоғамда адам тек өзіне қызықты, пайдалы және сапалы контентті ғана тұтынады. Сондықтан егер біз ана тіліміздің тұғырын биіктеткіміз келсе, қазақ тіліндегі контенттің сапасын әлемдік деңгейге жеткізуіміз керек.
Осы орайда, заманауи технологиялық трендтерге бейімделу аса маңызды. Жасанды интеллект, Siri, Alexa, Google Assistant секілді дауыстық көмекшілер және әлемдік операциялық жүйелер қазақ тілін мінсіз түсініп, еркін сөйлей алатын деңгейге жетуі тиіс. Қазақ тілін үлкен тілдік модельдерге (LLM) сапалы түрде енгізу, оның ХХІ ғасырдың цифрлық өркениетінде аман қалуы мен дамуының басты кілті болып табылады.
Кезінде жастар арасында үлкен серпіліс тудырған «Q-pop» музыкалық бағыты қазақ тіліндегі сапалы әрі заманауи өнімге деген сұраныстың қаншалықты жоғары екенін дәлелдеді. Демек, бізге дәл осындай форматтағы жоғары сапалы отандық фильмдер, тартымды телехикаялар, өзекті мәселелерді қозғайтын стенд-ап комедиялары, зияткерлік подкасттар мен трендтегі музыкалық туындылар ауадай қажет. Сонымен қатар, аударма ісін жаңа деңгейге көтеру керек. Әлемдік бестселлерлер, алдыңғы қатарлы ғылыми мақалалар, танымал бизнес әдебиеттері және балаларға арналған мультфильмдер олардың халықаралық деңгейдегі ресми шығарылымымен бір мезгілде қазақ тіліне тікелей аударылуы тиіс.
Әсіресе білім саласындағы тілді үйрету ісін түбегейлі реформалау қажет. Көп жылдар бойы қолданылып келген, нәтиже бермеген ескірген грамматикалық-жаттанды тәсілден бас тартып, заманауи коммуникативтік (еркін сөйлеу, ойды жеткізу, тыңдап түсіну) әдістемеге көшу керек.
Иә, бұл айтылған ұсыныстар мен шешу жолдары талай мінберлерден мәлімделді, мақалаларға арқау болды. Бірақ неліктен біз әлі күнге айтарлықтай нәтижеге қол жеткізе алмай отырмыз? Жауап біреу: нақты әкімшілік және құқықтық талаптың жоқтығында. Әлемдік тарихи тәжірибе көрсеткендей, кез келген мемлекеттік тілдің шын мәнінде үстемдікке ие болуы тек қана азаматтардың «ниетімен» немесе «тілге деген махаббатымен» ғана шектелмейді. Оған міндетті түрде құқықтық, заңдық және әкімшілік тұрғыдан темірдей талап керек.
Егер адам қазақ тілін білмей-ақ мемлекеттік жоғары лауазымды қызметке тұра алса, үлкен бизнес жүргізе алса, ресми құжаттарын тек өзге тілде реттеп, сотта немесе мемлекеттік органдарда өзін қорғай алса, ол адамда мемлекеттік тілді үйренуге деген табиғи мотивация мен қажеттілік туындамайды. Сондықтан еліміздің барлық маңызды салаларында қазақ тілінің қолданылуы бойынша заң жүзінде қатаң талаптар енгізілуі тиіс.
Бірақ мына алтын ережені ұмытпаған жөн: талап қаншалықты қатаң болса, үйренуге деген мүмкіндік пен жағдай да соншалықты жоғары деңгейде жасалуы тиіс. Егер біз тек шектеу қойып, бірақ сапалы әрі заманауи оқулықтарды, тегін және тиімді интерактивті курстарды, ұялы телефондарға арналған заманауи тіл үйрену қосымшаларын ұсынбасақ, бұл қоғамда тек қана ішкі қарсылық пен әлеуметтік шиеленіске әкеп соқтыруы мүмкін.
Мемлекеттік тілге талап қою – бұл біреуді мәжбүрлеу немесе құқығын шектеу емес, бұл егемен мемлекеттің өз Заңын, өз Конституцциясын және өз азаматтарының болашағын құрметтеу болып табылады.
Ақтоты МЫРЗАБЕКҚЫЗЫ